Eski Ahit’te Kutsal Üçlük ve Mesih
Hazırlayan:
Rev. İlhan Keskinöz
www.presbiteryen.org
presbiteryen@yahoo.com
I. Tek Tanrı
I.1. Tek Tanrı
Hristiyan İnancı Tanrı’nın tek olduğu konusunda çok açıktır:
Heidelberg İlmihali 94. İlk emirde Rab ne talep ediyor?
…İçtenlikle yalnızca tek gerçek Tanrı’yı kabul etmeliyim. …
Belçika İnanç Açıklaması Bölüm-1…
Kalbimizle inanıyor
ve ağzımızla itiraf ediyoruz ki,
Tanrı diye çağırdığımız–
tek
ve basit[1]
bir ruhsal varlık vardır.
ebedi,
kavranılamayan,
gözle görülemeyen,
değişmeyen,
sınırsız,
her şeye gücü yeten;
tamamıyla bilge,
tamamıyla adil,
ve tamamıyla iyi,
ve her iyi şeyin
kendisinden taştığı kaynaktır.
I.2. Kendisini Kutsal Üçlük’te açıklayan Tanrı
Ancak inanç açıklamalarımızdan Kutsal Kitabın Tanrısının “üçlü bir Tanrı” olduğunu da öğreniyoruz:
Westminster Uzun İlmihal 9. Tanrısal özyapıda kaç kişi vardır?
Tanrısal özyapıda, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olmak üzere üç Kişi vardır; ve bu üçü, özde aynı, güç ve görkemde eşit tek bir gerçek ve ebedi Tanrı’dır; ancak kişisel özellikleriyle birbirlerinden farklılık gösterirler.[2]
“Tanrı insanı kendi suretinde yaratmıştır. Bu anlamlardan birisi bizim Tanrı gibi bir zeka sahibi olmamız, diğeri irademiz olması ve bir de duygularımız olmasıdır.
Bu bizde olan bu üç şeyde –zeka, irade ve duygularımız- bir çok teolog Kutsal Üçlüğün bir yansıması görürler.
Baba Tanrı iradeyi temsil eder; yaratır, seçer. Oğlunu gönderir.
Bizim irademiz aslında Mesih’in bu muhteşem iradesinin bir görüntüsüdür.
Mesih İsa Tanrı’nın düşüncesidir; zekasıdır, ‘Logos’udur. Logostan “Loji” kelimesi geliyor; yani mantık oradadır. Zihnimiz İsa Mesih’in bir yansımasıdır.”[i]
Duygularımız da Kutsal Ruh’un bir yansımasıdır.
Kutsal Ruh Tanrı kalplerimize sevgisini koyar. O, sevginin Ruhudur.[3]
Belçika İnanç Açıklaması –Tanrı’yı Bilmek Bölüm 2’de şu ifade yer alıyor:
… Tanrı Kendisini bizlere,
O’nun yüceliği
ve O’nda olanların kurtuluşu için
bu yaşamda tek ihtiyacımız olan,
kutsal ve ilahi Söz’ünde,
daha açık ve tam olarak bildirmiştir.
Böylece bu çalışmada Tanrı’nın Kutsal ve İlahi Sözü olan Kutsal Kitap’taki ayetlere bakarak Tanrı hakkındaki bilgilerimizi gözden geçireceğiz.
Ayrıca İLAVE BÖLÜM-1’e bakınız.
II.Eski Ahit’te Kutsal Üçlük
II.1. I.Petrus 1:10-12.
[a] 10 Size bağışlanacak lütuftan söz etmiş olan peygamberler, bu kurtuluşla ilgili dikkatli incelemeler ve araştırmalar yaptılar.
[b] 11 İçlerinde olan Mesih'in Ruhu, Mesih'in çekeceği acılara ve bu acıların ardından gelecek yüceliklere tanıklık ettiğinde, Ruh'un hangi zamanı ya da nasıl bir dönemi belirttiğini araştırdılar.
12 Şimdi size de bildirilen gerçeklerle kendilerine değil, size hizmet ettikleri onlara açıkça gösterildi. Bu gerçekler, gökten gönderilmiş olan Kutsal Ruh'un gücüyle size Müjde'yi iletenler tarafından bildirildi. Melekler bu gerçekleri yakından görmeye büyük özlem duyarlar.
[a] İsa Mesih’ten önceki Kutsal Kitap Yazarları bir Mesih beklentisi içinde olarak Kutsal Yazılara baktılar; Kutsal Yazılarda Mesih ve O’nun getireceği kurtuluş üzerine bildiriler gördüler;
[b]İsa Mesih’ten önceki Kutsal Yazılar Mesih’in Ruhunun tanıklığına dayalıdır; bu yüzden de Mesih alçalarak yeryüzüne gelmeden önce Kutsal Yazılar aracılığı ile Tanrı halkını hazırlamak; lütuf ile kurtuluşun ne denli paha biçilemez bir şey olduğunu anlamaları için kendisinin çekeceği elemlere işaret etmiştir.
Böylece Kutsal Yazılar da Tanrı’yı “Üçlübir Tanrı” olarak görmek; ve Kutsal Yazılarda Mesih İsa’nın Tanrılığını görmek için yeterli bilgimiz vardır.
II.2. Tekvin Kitabına Bakış
Kutsal Kitap’ın en başına bakalım; daha Mesih İsa yokken; daha peygamberler yokken, yaratılışın en başaında Tanrı kendisini nasıl açıklıyor?
“ELOHİM” çoğul bir kelimedir:
Tekvin 1:26
26 Tanrı, "İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yaratalım" dedi, "Denizdeki balıklara, gökteki kuşlara, evcil hayvanlara, sürüngenlere, yeryüzünün tümüne egemen olsun."
Tekvin 3:22
22 Sonra şöyle dedi: "Adem iyiyle kötüyü bilmekle bizlerden biri gibi oldu. Şimdi yaşam ağacına uzanıp meyve almasına, yiyip ölümsüz olmasına izin verilmemeli."[4]
Benzer bir şekilde çoğul bir ifadeyi İşaya kitabında da görmekteyiz.
II.2.a. Tekvin Kitabını Destekleyen Diğer Ayetler
İşaya 6:8
8 Sonra Rab'bin sesini işittim: "Kimi göndereyim? Bizim için kim gidecek?" diyordu. "Ben! Beni gönder" dedim.
Oğul Tanrı’yı ‘Yahveh’in Sözü’ içinde görüyoruz (Tekvin 1:3):
6 Gökler RAB'bin sözüyle,
Gök cisimleri ağzından çıkan solukla yaratıldı.
9 Çünkü O söyleyince, her şey var oldu;
O buyurunca, her şey belirdi.
Mezmur 33 burada Tekvin 1:1-3 ayetlerinin şiirsel bir ifadesini yansıtmaktadır:
Tanrı (Baba);
Söz (Oğul –Mesih);
Soluk (Kutsal Ruh).
Mezmur 147:18
18 Sözünü gönderir, eritir onları[5]
(Buyruk verir, eritir buzları,
Rüzgarını estirir, sular akmaya başlar).
Mezmur 148:8
8 Şimşek, dolu, kar, bulutlar,
O'nun buyruğuna uyan fırtınalar,
Yoel 2:11
11 RAB ordusunun başında gürlüyor.
Sayısızdır O'nun orduları
Ve buyruğuna uyan güçlüdür.
RAB'bin o büyük günü ne korkunçtur!
O güne kim dayanabilir?
II.2.b. Tanrı’nın Üç Defa Kullanılan İsmi ‘Kutsal Üçlük’ hakkında ayrı bir resimdir:
Daniel 9:19
19 Ya Rab, dinle! Ya Rab, bağışla! İşit ve davran, ya Rab! Ey Tanrım, adının hatırı için gecikme! Çünkü kent ve halk senindir."
Zekerya 1:3
3 Bu nedenle halka de ki, Her Şeye Egemen RAB böyle diyor: ‘Her Şeye Egemen RAB, bana dönün,’ diyor; “ben de size dönerim” diyor Her Şeye Egemen RAB.[6]
İşaya 6:3
3 Birbirlerine şöyle sesleniyorlardı:
"Her Şeye Egemen RAB
Kutsal, kutsal, kutsaldır.
Yüceliği bütün dünyayı dolduruyor."
İşaya 33:22
22 Çünkü yargıcımız RAB'dir;
Yasamızı koyan RAB'dir,
Kralımız RAB'dir, bizi O kurtaracak.
II.2.c. Kahinlerin Üçlü Bereketlemesi ‘Kutsal Üçlük’ hakkında ayrı bir resimdir:
Sayılar 6:24-26
22 RAB Musa'ya şöyle dedi:
23 "Harun'la oğullarına de ki: 'İsrail halkını şöyle kutsayacaksınız. Onlara diyeceksiniz ki:
24 RAB sizi kutsasın
Ve korusun;
25 RAB aydın yüzünü size göstersin
Ve size lütfetsin;
26 RAB yüzünü size çevirsin
Ve size esenlik versin.'
27 "Böylece kâhinler İsrail halkını adımı anarak kutsayacaklar. Ben de onları kutsayacağım."
Bu bereketleme ile II.Korintliler 13:14 ayeti arasında bir paralellik vardır. Ve II.Korintliler Mektunbu açık olarak Üçlü Birlik hakkında konuşmaktadır:
Rab İsa Mesih'in lütfu, Tanrı'nın sevgisi ve Kutsal Ruh'un paydaşlığı hepinizle birlikte olsun.
II.3. Bazen Yahveh’nin Sözü ‘Hikmet’ ya da ‘Bilgelik’ olarak kişileştirilmiştir:
Kutsal Kitap’ın Tanrısı aynı zamanda kişisel bir Tanrı’dır; bunu iyi görmemiz gerekir:
Eyup 28:23-27
23 Onun yolunu Tanrı anlar,
Yerini bilen O'dur.
24 Çünkü O yeryüzünün uçlarına kadar bakar,
Göklerin altındaki her şeyi görür.
25 Rüzgara güç verdiği,
Suları ölçtüğü,
26 Yağmura kural koyduğu,
Yıldırıma yol açtığı zaman,
27 Bilgeliği görüp değerini biçti,
Onu onaylayıp araştırdı.
Süleyman’ın Özdeyişler 8:12-31
23 Dünya var olmadan önce,
Ta başlangıçta, öncesizlikten önce yerimi aldım.[7]
29 Sular buyruğundan öte geçmesinler diye
Denize sınır çizdiğinde,
Dünyanın temellerini pekiştirdiğinde,
30 Baş mimar olarak O'nun yanındaydım.
Gün be gün sevinçle dolup taştım,
Huzurunda hep coştum.
31 O'nun dünyası mutluluğum,
İnsanları sevincimdi.
Süleyman’ın Özdeyişler 3:19
19 RAB dünyanın temelini bilgelikle attı,
Gökleri akıllıca yerleştirdi.
Yeremya 10:12
12 Gücüyle yeryüzünü yaratan,
Bilgeliğiyle dünyayı kuran,
Aklıyla gökleri yayan RAB'dir.
Yeremya 51:15
15 "Gücüyle yeryüzünü yaratan,
Bilgeliğiyle dünyayı kuran,
Aklıyla gökleri yayan RAB'dir.
II.4. Tanrı her şeyi “Söz’ü” aracılığıyla yarattı; fakat aynı zaman her şeyi Ruhuyla (Kutsal Ruh) yarattı:
(Tekvin 1:2, Mezmur 33:6)
Mezmur 104
30 Ruhun'u gönderince var olurlar,
Yeryüzüne yeni yaşam verirsin.
Mezmur 139:7
7 Nereye gidebilirim senin Ruhun'dan,
Nereye kaçabilirim huzurundan?
Eyup 26:13
13 Gökler O'nun soluğuyla açılır,
Eyup 27:3
3 İçimde yaşam belirtisi olduğu sürece,
Tanrı'nın soluğu burnumda olduğu sürece,
Eyup 32:8
8 Oysa insana ruh,
Her Şeye Gücü Yeten'in soluğu akıl verir.
Eyup 33:4
4 Beni Tanrı'nın Ruhu yarattı,
Her Şeye Gücü Yeten'in soluğu yaşam veriyor bana.
İşaya 40:7, 13
7 RAB'bin soluğu esince üzerlerine,
Ot kurur, çiçek solar.
Gerçekten de halk ot gibidir.
13 RAB'bin düşüncesine kim akıl erdirebildi?
O'na öğüt verip öğretebilen var mı?
İşaya 59:19
19 Böylece batıdan doğuya kadar insanlar
RAB'bin adından ve yüceliğinden korkacak.
Çünkü düşman azgın bir ırmak gibi geldiğinde,
RAB'bin Ruhu onu kaçırtacak.
Tanrı her şey Sözüyle var etti –sözünü gönderdi; yarattı-
Tanrı yine her şeyi Ruhuyla koruyup destekliyor.
II.5. Tanrı’nın Sözü (Mesih Kişisi) halkı kurtardı:
Memzur 107:20
20 Sözünü gönderip iyileştirdi onları,
Kurtardı ölüm çukurundan.
II.5.a. Kurtuluşun çok defa ‘Yahveh’nin Meleği’ aracılığıyla geldiğini görürüz:
Ancak her “melek” gördüğümüz yer Mesih anlamına gelmez.
“Oğul Tanrı” hakkında en açık yerlerde “Tanrı ve Melek” aynı kişi olarak karşımıza çıkar:
Tekvin 16:6-13
7 RAB'bin meleği Hacer'i çölde bir pınarın, Şur yolundaki pınarın başında buldu.
13 Hacer, "Gerçekten beni gören Tanrı'yı gördüm mü?" diyerek kendisiyle konuşan RAB'be "El-Roi" adını verdi.
Tekvin 21:17-20
17 Tanrı oğlanın sesini duydu. Tanrı'nın meleği göklerden Hacer'e, "Nen var, Hacer?" diye seslendi, "Korkma! Çünkü Tanrı çocuğun sesini duydu.
18 Kalk, oğlunu kaldır, elini tut. Onu büyük bir ulus yapacağım."
19 Sonra Tanrı Hacer'in gözlerini açtı ve Hacer bir kuyu gördü. Gidip tulumunu doldurdu, oğluna içirdi.
Tekvin 18:1-33; 19:1-28
18: İbrahim günün sıcak saatlerinde Mamre meşeliğindeki çadırının önünde otururken, RAB kendisine göründü.
2 İbrahim karşısında üç adamın durduğunu gördü. Onları görür görmez karşılamaya koştu. Yere kapanarak birine,
3 "Ey efendim, eğer gözünde lütuf bulduysam, lütfen kulunun yanından ayrılma" dedi,
18: 10 RAB, "Gelecek yıl bu zaman kesinlikle yanına döneceğim" dedi, "O zaman karın Sara'nın bir oğlu olacak." Sara RAB'bin arkasında, çadırın girişinde durmuş, dinliyordu.
18:16 Adamlar oradan ayrılırken Sodom'a doğru baktılar. İbrahim de onları yolcu etmek için yanlarında yürüyordu.
17 RAB, "Yapacağım şeyi İbrahim'den mi gizleyeceğim?" dedi,
(Burada “Üç Kişide Görünen Bir Tanrı; Üç Kişide Konuşan Bir Tanrı” çok nettir)
18:22 Adamlar oradan ayrılıp Sodom'a doğru gittiler. Ama İbrahim RAB'bin huzurunda kaldı
(Burada “Tanrı ve İki Melek; Tanrı ve Kutsal Üçlüğü simgeleyen İki Melek” fikri çok nettir)
II.5.b. Tekvin 19
Tekvin 19:1-16 ayetlerinde İki Meleğin Konuşmasına Tanık Oluyoruz.
Tekvin 19:17 ayetinde ise bu iki Melek tek kişi gibi konuşuyor.
İki Adam ya da İki Melek Lut’a kenti yok edeceklerini söylüyor; Lut İki Meleğin sözünü çocuklarına aktarırken “RAB’bin yapacağı bir iş” olarak anlatıyor:
19: 12 İçerdeki iki adam Lut'a, "Senin burada başka kimin var?" diye sordular, "Oğullarını, kızlarını, damatlarını, kentte sana ait kim varsa hepsini dışarı çıkar.
13 Çünkü biz burayı yok edeceğiz. RAB bu halk hakkında birçok kötü suçlama duydu. Kenti yok etmek için bizi gönderdi."
14 Lut dışarı çıktı ve kızlarıyla evlenecek olan adamlara, "Hemen buradan uzaklaşın!" dedi, "Çünkü RAB bu kenti yok etmek üzere." Ne var ki damat adayları onun şaka yaptığını sandılar.
İki Adam ya da İki Melek Lut’a kenti yok edeceklerini söylediklerine rağmen kenti yıkan kişiliğin “RAB” olduğunu görüyoruz; yani Tanrı ve İki Melek –Tanrı ve O’nun Üçlüğünü simgeleyen İki Kişi:
19: 24 RAB Sodom'la Gomora'nın üzerine gökten ateşli kükürt yağdırdı.
İlave Çalışma İçin:
-Tekvin 22:11-19; 24:7, 40; 28:13-17; 31:11-13; 32:24-30; 48:15, 16
-Hoşea 12:4
-Çıkış 3:2-4:17; 13:21; 14:19; 23:2-23; 32:34; 33:2-3
-Sayılar 20:16
-Hakimler 6:11-29
- Zekerya 1:8-12; 3:1-10
- Malaki 3:1
II.6. Kişisel Tanrı: Tanrı ve Baba kavramı “Göklerdeki Babamız” ifadesine ve “Kurtaran Tanrı” fikrine doğru:
Bu ayetlerde ise “Tanrı ve Baba” kavramları yanında “Tanrı ve Kurtarıcı (Mesih); halkı için acı çeken Tanrı (Mesih); Tanrı ve Melek” kavramları iç içedir.
İşaya 63:8-9
8 RAB dedi ki: "Onlar kuşkusuz benim halkım,
Beni aldatmayacak çocuklardır."
Böylece onların Kurtarıcısı oldu.
9 Sıkıntı çektiklerinde O da sıkıntı çekti.
Huzurundan çıkan melek onları kurtardı.
Sevgisi ve merhametinden ötürü onları kurtardı,
Geçmişte onları sürekli yüklenip taşıdı.
Ayrıca İLAVE BÖLÜM-2’ye bakınız.
II.7. Eski Ahit’te Tanrı içinde birden daha kişi görüyoruz:
Tanrı bazı işleri yaparken farklı kişiliklerini göstermektedir; fakat bu kişiler güç, yetki, kurtarış ve bereketleme açısından aynı övgüyü almaktadır:
Eyup 33:23
23 "Yine de insana doğruyu bildirmek için
Yanında bir melek, bin melekten biri
Arabulucu olarak bulunursa,
24 Ona lütfeder de,
'Onu çukura inmekten kurtar,
Ben fidyeyi buldum' derse,
Arabulucu melek ifadesi ile Eski Ahitte “Melek” kişiliği ile açıklanan Mesih ve O’nun Tanrı halkı için olan ARACILIK konumu aklımıza gelmektedir.
Ayrıca İLAVE BÖLÜM:3-4’e bakınız
Bölüm 26 –Mesih’in Aracılığı
Tek ve biricik Aracımız ve Yakarışçımız
Adil olan İsa Mesih olmadıkça,
kimsenin Tanrı’ya gelemeyeceğine inanırız.62
Bu sebepten bizler insan olarak İlahi Yüceliğe girelim diye
Tanrısal ve insani doğa birlikte birleşerek
O insan oldu.
Aksi takdirde bizler [İlahi Yüceliğe] giremeyecektik.
Baba’nın kendisi ve biz arasında atamış olduğu
Fakat bu Aracı
bizleri yüceliği ile korkutmasın,
öyle ki, bizler kendi düşüncemize göre
başka birini aramayalım.
Çünkü ne cennetteki ne de dünyadaki varlıklar arasında
bizleri İsa Mesih’ten daha fazla
seven herhangi biri yoktur.
Kendisi, “Tanrı özüne sahip olduğu halde,”
buna rağmen “yüceliğinden soyunarak”
bizler için “bir insan” ve “bir hizmetçi” özünü aldı63
ve kendisini “her yönden kardeşlerine”64 benzetti.
Başka bir aracı bulmak zorunda olduğumuzu farz edelim.
Bizler “Tanrı'nın düşmanlarıyken” 65 bizim için
canını verenden daha çok kim bizi sevebilir ki?
Saygın ve güçlü bir aracı bulmak zorunda olduğumuzu farz edelim.
“Baba’nın sağında”66
oturandan daha fazla kimin saygınlığı ve gücü var ki?
ve “gökte ve yeryüzünde”67
kendisinde tüm güç olandan başka kim var?
Tanrı’nın biricik Oğlu’ndan başka
sözü daha çok dinlenecek kim olabilir ki?
Buna göre katıksız bir inançsızlığın uygulamaları
azizleri onurlandırması gerekirken
tersine onlara onursuzluk getirmiştir.
Bunlar azizlerin asla yapmadıkları ve talep etmedikleri şeylerdi
görevini yerine getiren azizlerin
yazılarında görüldüğü gibi
onlar böyle bir uygulamayı sürekli olarak reddettiler.
Yalvarmaya layık olmadığımızı
söylememeliyiz–
meselemiz dualarımızı kendi saygınlığımıza
dayandırarak sunma meselesi değil,
iman aracılığı ile
bizlerin doğruluğu olan
Mesih İsa’nın
sadece saygınlığına ve mükemmelliğine
dayanarak dualarımızı sunma meselesidir.
Bu aptalca korkuyu–
yani inançsızlığı–
atmamızı haklı sebeplerden dolayı isteyen elçi
İsa Mesih’in, “her yönden kardeşlerine benzemesi” gerektiğini
bize söylüyor,
öyle ki, Tanrı'ya olan hizmetinde
merhametli ve sadık başkâhin olup
halkının günahlarını paklayabilsin68
Çünkü kendisi acı çekerek
sınandığına göre,
sınananlara
yardım edebilir.69
Daha da ötesi,
bizleri Tanrı’ya yaklaşma konusunda
teşvik etmek için
elçi böyle diyor:
“Gökleri aşmış olan büyük başkâhinimiz
Tanrı'nın Oğlu İsa varken,
açıkça benimsediğimiz inanca sımsıkı sarılalım.
Çünkü zayıflıklarımızda bize yakınlık duyamayan değil,
tersine, her alanda
bizim gibi sınanmış,
yine de günah işlememiş
bir başkâhinimiz vardır.
Bu nedenle
merhamete ermek
ve gerektiğinde bize yardım edecek lütfa kavuşmak için
Tanrı'nın lütuf tahtına
cesaretle yaklaşalım”70
Aynı elçi şöyle söylüyor:
“İsa'nın, kendi kanı sayesinde
kutsal yere girmeye özgürlüğümüz vardır.
İmanın
verdiği tam güvenceyle,
gidelim”71
Aynı şekilde,
“Mesih’in kâhinliği sonsuzdur.
Bu nedenle
O'nun aracılığıyla Tanrı'ya yaklaşanları
tamamen kurtarabilir,
çünkü onlara aracılık etmek için hep yaşamaktadır”72
Daha fazla neye ihtiyacımız var?
İsa Mesih’in kendisi beyan ediyor:
“Yol, gerçek ve yaşam ben'im;
Benim aracılığım olmadan
Baba'ya kimse gelemez.”73
Niçin bir başka
aracı arayalım?
Oğlu’nu bize Aracımız olarak vermek
Tanrı’yı hoşnut ettiğine göre
bir başkası için O’nu terk etmeyelim–
ki, o başkasını arasak da asla bulamayız.
Çünkü Tanrı, Oğlu’nu bize verdiğinde
günahlı olduğumuzu iyi biliyordu.
Bundan dolayı,
bizlere Rab’bin Duasında öğrettiği gibi,
Mesih’in buyruğuna itaat ederek,
tek Aracımız olan
Mesih aracılığında
O’nun adıyla
Baba’dan isteyeceğimiz her şeyi
alacağımızdan emin olarak
Göklerdeki Babamızı çağırırız
62 I.Yuhanna 2:1; 63 Filipililer. 2:6-8;
64 İbraniler 2:17; 65 Romalılar 5:10
66 Romalılar 8:34; İbraniler 1:3
67 Matta 28:18; 68 İbraniler 2:17;
69 İbraniler 2:18; 70 İbraniler 4:14-16
71 İbraniler 10:19, 22; 72 İbraniler 7:24-25
73 Yuhanna 14:6
Mezmur 34:7
7 RAB'bin meleği O'ndan korkanların çevresine ordugah kurar,
Kurtarır onları.
Mezmur 35:1-5
1 Ya RAB, benimle uğraşanlarla sen uğraş,
Benimle savaşanlarla sen savaş!
5 Rüzgarın sürüklediği saman çöpüne dönsünler,
RAB'bin meleği artlarına düşsün!
Süleyman’ın Meselleri 30:4 (8:22)
4 Kim göklere çıkıp indi?
Kim yeli avuçlarında topladı?
Suları giysisiyle sarıp sarmalayan kim?
Kim belirledi dünyanın sınırlarını?
Adı nedir, oğlunun adı nedir, biliyorsan söyle!
İşaya 9
6 Çünkü bize bir çocuk doğacak,
Bize bir oğul verilecek.
Yönetim onun omuzlarında olacak.
Onun adı Harika Öğütçü, Güçlü Tanrı,
Ebedi Baba, Esenlik Önderi olacak.
7 Davut'un tahtı ve ülkesi üzerinde egemenlik sürecek.
Egemenliğinin ve esenliğinin büyümesi son bulmayacak.
Egemenliğini adaletle, doğrulukla kuracak
Ve sonsuza dek sürdürecek.
Her Şeye Egemen RAB'bin gayreti bunu sağlayacak.
İlave Çalışma İçin:
-Hoşea 12:6
-Mika 5:6
-Zekerya 1:8-14; 12:8
-Malaki 3:1
II.8. Tanrı’nın Eski Ahit’teki İsmi
[ii]SHADDAY, EL SHADDAY: İbranicede “shadad” kelimesi güçlü anlamındadır. “EL SHADDAY” gökte ve yerde güçlü olan Tanrı’yı ifade etmek için kullanılmaktadır. Bazı dilbilimciler “shad” kelimesinin ‘efendim’ anlamında olduğunu düşünmektedir. “ELOHİM” tüm yaratılışın ve doğanın sahibi ve korkulacak olan Tanrı’yı vurgularken; SHADDAY bereket ve esenliğin kaynağı olan ve insanla ilişki içinde olan ve gücünü kendi halkı için kullanan Tanrı’yı vurgulamaktadır. Çıkış 6:3 ayeti bu kelimeyi Her Şeye Gücü Yeten Tanrı[8] olarak tercüme etmiştir. II.Korintliler 6:18 ayeti bu kelimenin Grekçe karşılığı olan “PANTOKRATOR” kelimesini kullanmaktadır.
Ancak Eski Ahit’te Tanrı için kullanılan “PANTOKRATOR” kelimesi Yeni Ahit’te İsa Mesih için kullanılır:
Vahiy 1:8 Şimdi Var Olan, Önceden Var Olan ve Gelecek Olan Evrensel Egemen[9]
Böylece ‘El’ ve ‘Şadday’ kelimelerinde iki fikir birleşiyor; bir tarafta güç ve korku; diğer tarafta bereketleme ve teselli… Güçlü tarafta Tanrı her şey üstünde ve her güçten daha üstündür; aynı zamanda Tanrı kendi halkını bereketliyor ve her durumda teselli ediyor.[10] Latince olarak bu kelime ‘omnipotens’ (yani ‘tüm güçlü’); Grekçe olarak genellikle [pantokrator] (yani ‘her şey için yargıç’) anlamındadır. Genellikle Türkçeye ‘Her Şeye Gücü Yeten’ şeklinde çevrilmiştir. Ancak bu kelime Tanrı’nın büyük gücünü kendi halkı için kullandığını vurguluyor. Bu ad Tanrı’nın düşmanlarını korkuturken O’na güvenen kişiye teselli verip kurtarış getiriyor.
‘Şadday’ adının tek başına kullanıldığı yerler:
Tekvin 49:25; Sayılar 24:4, 16; Rut 1:20; Eyüp 5:17; 6:4, 14; 8:3, 5; 11:7; 13:3; 15:25; 21:15, 20; 22:17, 23, 25, 26; 27:10, 11; 29:5; 31:2, 35; 32:8; 33:4; 37:23; 40:2; Mezmur 68:14; 91:1; Hezekiel 1:24
‘El Şadday’ adı ‘Şadday’ın anlamına benziyor:
Tekvin 17:1; 28:3; 35:11; 43:14; 48:3; Çıkış 6:3; Hezekiel 10:5
Tesniye 10:17 ayetinde Tanrı için kullanılan adın ile Vahiy 19:16 ayetinde Mesih için kullanıldığını görmekteyiz:
Tesniye 10: 17 Çünkü Tanrınız RAB, tanrıların Tanrısı, rablerin Rabbi'dir. O kimseyi kayırmayan, rüşvet almayan, ulu, güçlü, heybetli Tanrı'dır.
Vahiy 19: 16 Kaftanının ve kalçasının üzerinde şu ad yazılıydı: KRALLARIN KRALI VE RABLERİN RABBİ
II.9. Eski Ahit içindeki kişiliklerin gelecek olan Mesih’in üstünlüğü ve yüceliğine dair verdikleri işaret:
II.9.1-) Yunus (Matta 12:39-41; 16:4, Luka 11:29-30, 32)
İsa Mesih vaaz ederken kendisini tipleyen Yunus örneğine dikkatimizi çekiyor. Yunus tipi, Mesih hakkındaki en açık tiplemedir. Yunus üç gün üç gece balığın içinde kaldı.[11] O’nun balığın ağzından çıkması ile ölümden diriliş işaretini görmekteyiz. Bundan sonra Yunus Nineve’ye giderek halka vaaz ediyor. Yunus’un vaazının Tanrı’dan olduğu ve Yunus’un Tanrı’dan gelen bir peygamber olduğunun işareti ise onda geçekleşen böyle bir kurtuluş olayı olmuştu. Bu da Yunus’un vaazına halkın inanmasını sağlamıştı. Nineve halkı ölümde dirilmiş olarak gördükleri peygamberin vaazından dolayı günahlarından tövbe ettiler. İsa Mesih kendisini Yunus ile karşılaştırıyor. Neden? Çünkü Mesih de dünyanın midesinde aynı şekilde kalacaktır. Böylece eğer Yunus’un vaazını dinlemeyenler bir gazap vardı ise, Mesih’in vaazını dinlemeyen kimselere daha büyük bir yargı olacaktır (Matta 12:41).
İsa Mesih ve Yunus iki konuda paralellik gösteriyor:
1-) benzer sürede ölümde kalmak ve kurtuluş beklenmeyen bir olaydan benzer şekilde diri olarak çıkmak.
2-) Hem Yunus hem Mesih tövbe vaazı vermiştir.
Bu iki olayda Tanrı’nın çalışma prensibi açıkça görülüyor. Tanrı tövbeyi vaaz etsinler diye haberciler gönderiyor ve onların sözlerini mucizelerle onaylıyor. Tanrı, Yunus’u Nineve’ye, Mesih’i ise İsrail’e gönderdi. Mesih, Yunus’tan bahsederek Tanrı’nın aynı kurtarış çizgisinde devam eden biri olduğunu vurguluyor ve “Yunus’dan daha büyük Olan burada” diyerek kendisini bütün tarih boyunca Tanrı’dan gelen haberciler arasında en büyük Olan biri olarak gösteriyor. Yunus ‘ölümden dirilen biri gibi’ iken, İsa Mesih ise gerçekten ölen ama dirilen biridir. Böylece Tanrı’nın Mesih’te sergilediği bu büyük kurtuluş Mesih’in tövbe çağrısının büyüklüğü tasdik etmektedir. Eğer Nineve halkı Yunus’un vaazından dolayı tövbe ettiyse, İsrail de Mesih’in Müjdesine iman edip tövbe etmelidir.
Diğer yandan Mesih ve Yunus arasında zıtlık vardır. Yunus niçin balığın karnına girdi? Tanrı’nın çağrısından kaçtı ve bu yüzden isyan etmiş oldu. Onun balığın karnına gitmesi bir yargı işaretiydi. Yunus balıktan kurtulunca Nineve hizmeti çok başarılı oldu, böylece halk tövbe etti ve binlerce kişi inandı. Mesih mükemmel bir itaat hayatı sergilemiş olduğundan ölümü ve gömülmeyi hak etmemişti. Mesih’in bütün hizmetinin sonucunda dirilişten sonra yüz yirmi kişilik bir küçük bakiye kalmıştı (Elçilerin İşleri 1:15).
II.9.2-) Süleyman (Matta 12:42, Luka 11:31)
Yunus’un Nineve halkı ile konuşması örneğini aklımızda tutarsak –Tanrı’dan gelen biri uluslara konuşuyor. Süleyman tiplemesine baktığımız zaman da aynı şeyi görüyoruz –Süleyman, Şeba Kraliçesi ile konuşuyor. Burada iki ders vardır: (1) Uluslar Tanrı’nın gönderdiği habercileri dinliyor. Öyleyse Mesih’i dinlemeyen İsrail için bu utanılacak bir şeydir –Tanrı’nın mesajına uluslar inanıyor ama Tanrı halkı yüz çeviriyor. (2) Süleyman’a dinlemek için yabancı bir kraliçe gelmişti. İsrail’e ise bir Süleyman’dan daha önemli biri geliyor –Mesih İsa. Böylece Mesih “Bakın, Süleyman'dan daha üstün olan buradadır” demektedir.
Açıkça görülüyor ki, Mesih ile Süleyman arasında bir paralellik var. Süleyman, Davut oğlu olarak hikmet ile ünlüydü. Fakat İsa Mesih, Davut oğlundan daha büyüktür ve en hikmetli olarak öğreten biridir. Süleyman ve Mesih örneğinde Tanrı’dan gönderilmiş hem kral hem de hikmetli öğretmen olarak uluslarla ve İsrail’e konuşan haberci paralelliği görmekteyiz.[12]
II.9.3-) Davut (Matta 12:3-4, Markos 2:25-26, Luka 6:3-4)
Mesih’in öğrencilerine ‘Şabat gününü tutmak’ konusunda bir saldırı geldiğinde İsa Mesih onlara kendisini tipleyen Davut’u göstermeyi tercih etti –Davut bir Kral olarak yetkisini kullanıp kendi askerleri acıktığında tapınaktaki ekmekten yemelerine izin vermişti. Davut o dönemde kendi otoritesini kullanarak bir karar vermişti –ancak İsa da kendi otoritesinin büyüklüğünün Sebt Günü Üzerinde olduğunu söyledi (Markos 2:28). Böylece İsa kendisinin tapınaktan daha önemli olduğunu vurgulayarak (Matta 12:6) “Davut'tan daha üstün olan buradadır” demek istiyor. Davut kendi yetkisi ile yasayı yeniden yorumladı. Mesih’ ise Yasa’yı veren ve tamamlayan olaraktan yasa üzerinde daha büyük yetkiye sahiptir. Mesih’in döneminde Yahudiler O’nu Davut Oğlu olarak bir Kral gibi görmek istediler. İsa Mesih ise Davut Oğlu unvanını kabul ederek krallığının yetkisinin ruhsal ve Davut’un dünyasal yetkilerinden daha büyük olduğu vurguladı.
II.9.4-) Elişa (Matta 14:15-21, Markos 6:35-43, Luka 9:12-17)
Elişa, Mesih’i tipleyen bir peygamberdir. Kendisi yirmi ekmekle yüz kişiyi doyurmuştur (II.Krallar 4:42-44). Mesih’in binlerce kişiyi doyurması örneğine baktığımızda iki mucizenin aynı doğası olduğunu görüyoruz –fakat İsa Mesih’in mucizesi daha büyük. Mesih bilinçli olarak Elişa’nın bu mucizesini daha büyük bir çapta tekrarlamak istedi.[13] Elişa büyük bir peygamberdi.[14] Böylece Mesih daha büyük bir olduğunu göstermiş oldu.
Elişa, İlyas’tan iki kat Kutsal Ruh almıştı (II.Krallar 2:9-12), Mesih ise Kutsal Ruh ile ölçüsüz oranda mesh edilmişti (Yuhanna 3:34). Öyleyse Mesih, Eski Ahit’teki bazı tiplemeleri hatırlatarak Yunus gibi, Elişa gibi peygamberlerin bir devamı olduğunu, ama onlardan daha üstün biri olarak, peygamberlikleri kendisinde toplayan ve kendisinde tamamlayan biri olduğu göstermiştir.
II.9.5-) Yunus 1:17
Bu arada RAB Yunus'u yutacak büyük bir balık sağladı. Yunus üç gün üç gece bu balığın karnında kaldı.
Mesih, Yunus’un kendisi hakkında bir “tip” olduğunu göstermiştir:
Matta 12:40 Yunus, nasıl üç gün üç gece o koca balığın karnında kaldıysa, İnsanoğlu da üç gün üç gece yerin bağrında kalacak.
Bu yazılanların Mesih’te gerçekleştiğini görmekteyiz. Luka 11. bölümde Mesih kendisini ispat etmesini isteyen halka Yunus örneğine bakmalarını istemiştir. Yani Mesih’e iman etmek için Yunus’a bakmak yeterlidir (Luka 11:29-30, Matta 12:39-40; 16:4). Bu yüzden de Mesih, Yunus’un balığın karnından tekrar diri olarak çıkma tecrübesinin kendisinin dirilişine işaret ettiğini söylemiştir.
II.9.6-) Hoşeya 6:2
İki gün sonra bizi diriltecek,
Üçüncü gün ayağa kaldıracak,
Huzurunda yaşayalım diye.
Bu ayette İsrail’in tövbe ederek Tanrı’ya dönmek istediğini görmekteyiz. Bu ayetler aynı zamanda İsrail’in ümidini de açıklıyor: ceza yerine yeni ve iyi bir ödül, lütufkar bir ödül... Ancak bundan sonraki ayetlerde İsrail’in sabah sisine benzeyen sevgisinden dolayı yaptığı tövbeyi unutup tekrar günah işlediklerini görmekteyiz. Bu ayetler Mesih’in ölüp dirilmesini anlattığı ifadelere en yakın olan sözleri içermektedir.
Böylece Yunus’tan “üç gün üç gece” ve Hoşeya’dan “üçüncü gün” ifadelerini birlikte düşündüğümüzde bir tip olarak Mesih’e dair kehanet olduklarını görmekteyiz.
İsrail’in çölde denenmesi örneği ve Mesih’in çölde denenmesi arasındaki paralelliği hatırladığımızda, bu ayetlerde de İsrail halkı ile ilgili şeyleri Mesih’in kendisi için kullandığını görmekteyiz. İsrail halkı kısa zamanda Tanrı’nın kendilerini yenileyeceğini beklemişti. İsa Mesih de aynı şekil olarak İsrail’in yerine kendisi kısa zamanda [üç günde] diriliyor. Böylece İsrail’in Mesih için bir tip olduğunu görmekteyiz. Böylece İsrail bir ulus olarak beklediği tamamlanmayı, yenilenmeyi Mesih’te ve O’nun dirilişinde bulacaktır. O zaman şunu söyleyebiliriz: Mesih gerçek İsrail’dir, Mesih yeni İsrail’dir.
İsrail çöldeki denenmede düştü, ancak Mesih denenmelere galip geldi. Hoşeya 6:1-3 ayetlerinde tövbesini gördüğümüz İsrail’in kısa zamanda bunu unuttuğundan dolayı 4. ayetten itibaren tövbelerinde bir meyve olmayan İsrail’in beklediği yenilenmeyi bulamadığını görmekteyiz. Tövbesinin bir değeri olmayan İsrail, ulus olarak beklediği dirilişi (yenilenmeyi) bulamadı-İsrail günaha sapınca dirilmek yerine yıkımı üzerine aldı. Böylece Hoşeya’dan sonra Asurlular İsrail’i (Kuzey Krallığı –10 kabile) yıktılar; Kuzey Krallığı böylece bir daha ayağa kalkamadı. İsrail başaramadı ama Mesih başardı; İsrail’in “diriliş” umudunu Mesih tamamladı.
Aslında buradaki tipleme sadece bir tipleme olmaktan daha öte bir şey. Çünkü bizler de kendimizin yenilenmesi veya dirilmesi için Mesih’in dirildiği tarihin ilk paskalya pazarına bakıyoruz. Çünkü İsrail’in yenilenme ve diriliş hedefi Mesih’te tamamlandı.
II.10. TANRI’NIN KENDİSİNİ AÇIKLADIĞI DİĞER YOLLAR[iii]
Matta 12:28 Ama ben cinleri Tanrı'nın Ruhuyla[15] kovuyorsam, ...
Tanrı hem Ruh’tur hem de kişisel bir Tanrı’dır. Mesih İsa’nın tanrılığını doğru bir şekilde anlayabilmemiz; yani “Kutsal Üçlü Bir Tanrı” öğretisini doğru bir şekilde kavrayabilmemiz için Tanrı bizlere Eski Ahit boyunca kişisel bir Tanrı; “insanla yakın bir ilişki içinde olmak isteyen Tanrı” imajı vermiştir (Yeremya 3:20, Hoşeya 2:19).[16]
Tanrı Ruh olmasına rağmen insana ve yaratılışa ait şeyleri kendisi için (kendisini tanımlamak için) kullanıyor; bu şekilde kişisel bir Tanrı kavramını zihinlerimize yerleştirmek için kendisini açıklarken yaratılıştan tanıyıp anlayabileceğimiz örnekler kullanıyor:
Levililer 26:11 Konutumu aranızda kuracak, size sırt çevirmeyeceğim
Tanrı Mesih’te bir insan bedenine büründüğü için insan bedenine ait şeyleri kendisini iyi anlamamız ve tanımamız için kullanıyor:
Yuhanna 1:14 Söz insan olup aramızda yaşadı. Biz de O'nun yüceliğini, Baba'dan gelen, lütuf ve gerçekle dolu olan biricik Oğul'un yüceliğini gördük.
Bundan sonra kilisenin Mesih’in bedeni ve Mesih’in bu bedenin başı olarak tasvir edilmesi bizi şaşırtmaz:
Koloseliler 1:18 Bedenin, yani inanlılar topluluğunun başı O'dur.
Efesliler 1:22 Her şeyi O'nun ayakları altına sererek O'na bağımlı kıldı. O'nu, bütün varlıkların üzerinde baş olmak üzere inanlılar topluluğuna verdi.
İlave Çalışma İçin:
-Yeremya 31:32; 3:14, İşaya 54:5; 62:5, (Matta 22:1-2…; 25:10…), Vahiy 19:7
-Gelin-Kilise: İşaya 62:5, II.Korintliler 11:2, Vahiy 19:7; 21:2, 17
-Damat-Mesih: Matta 9:15; 25:1-6…, Yuhanna 3:29, Vahiy 21:2
II.10.a-) Bedensel uzuvların Tanrı’yı ifade ederken nasıl kullanıldığına bakalım:
Çıkış 33:20 Ancak, yüzümü[17] görmene izin veremem. Çünkü yüzümü[18] gören yaşayamaz.
Mezmur 11:4 RAB kutsal tapınağındadır,
O'nun tahtı göklerdedir,
(Onun gözleri) Bütün insanları görür,
(Gözkapakları) Herkesi sınar.
Tesniye 32:10 Onu kurak bir ülkede,
Issız, uluyan bir çölde buldu,
Onu kuşattı, kayırdı,
Gözbebeği[19] gibi korudu.
Mezmur 55:1 Ey Tanrı, kulak ver duama,
Sırt çevirme yalvarışıma!
Tekvin 6:6 ...Yüreği sızladı.
Yeremya 18:17 Onları düşmanlarının önünde
Doğu rüzgarı gibi dağıtacağım;
Yıkım günü yüzümü değil,
Sırtımı çevireceğim onlara.
Tesniye 8:3 ... İnsanın yalnız ekmekle yaşamadığını, RAB'bin ağzından[20] çıkan her sözle yaşadığını size öğretmek için yaptı bunu.
İşaya 30:27 Bakın, RAB kendisi uzaktan geliyor,
Kızgın öfkeyle kara bulut içinde.
Dudakları gazap dolu,
Dili her şeyi yiyip bitiren ateş sanki.
Çıkış 15:16 Korku ve dehşet düşecek üzerlerine,
Senin halkın geçinceye dek, ya RAB,
Sahip olduğun bu halk geçinceye dek,
Bileğinin gücü karşısında taş kesilecekler.
Sayılar 11:23 RAB, Elim[21] kısaldı mı?" diye yanıtladı,
Çıkış 15:12 Sağ elini uzattın,
Yer yuttu onları.
Çıkış 15:19 Büyücüler Firavun'a, "Bu işte Tanrı'nın parmağı var" dediler.
İşaya 66:1 RAB diyor ki:
"Gökler tahtım,
Yer ayaklarımın taburesidir.
II.10.b-) Bundan başka, insana ait duyguların Tanrı için kullanıldığı görmekteyiz:
Tekvin 6:6 İnsanı yarattığına pişman oldu. Yüreği sızladı.
İşaya 62: 5 ... Güvey gelinle nasıl sevinirse,
Tanrın da seninle öyle sevinecek.[22]
Tekvin 8:21 Güzel kokudan hoşnut olan RAB içinden şöyle dedi: "İnsanlar yüzünden yeryüzünü bir daha lanetlemeyeceğim. Çünkü insanın yüreğindeki eğilimler çocukluğundan itibaren kötüdür. Şimdi yaptığım gibi bütün canlıları bir daha yok etmeyeceğim.
Tsefanya 3:17 Tanrın RAB, o güçlü Kurtarıcı seninle. Alabildiğine sevinecek senin için,
Sevgisiyle seni yenileyecek, ezgilerle coşacak.
Mezmur 78: 40 Çölde kaç kez O'na başkaldırdılar, Issız yerlerde O'nu gücendirdiler!
İşaya 63:10 Ama başkaldırıp O'nun Kutsal Ruhu'nu incittiler.
Yeremya 7: 18 Çocuklar odun topluyor, babalar ateş yakıyor, kadınlar Gök Kraliçesi'ne pide pişirmek için hamur yoğuruyor. Beni öfkelendirmek[23] için başka ilahlara dökmelik sunular sunuyorlar. 19 İncittikleri ben miyim, diyor RAB. Hayır, kendilerini inciterek utanca boğuyorlar.
Levililer 26:12 Aranızda yaşayacak, Tanrınız olacağım.
Tesniye 32: 21 Tanrı olmayan ilahlarla
Beni kıskandırdılar;
Değersiz putlarıyla beni öfkelendirdiler...
Tesniye 32:35 Öç benimdir, karşılığını ben vereceğim,
Tesniye 16: 22 Tanrınız RAB'bin nefret ettiği dikili taş dikmeyeceksiniz.
II.10.c-) Kutsal Kitap insani işleri ve eylemleri de Tanrı için kullanmaktadır:
Tekvin 18: 21 Onun için inip bakacağım. Duyduğum suçlamalar doğru mu, değil mi göreceğim. Yapıp yapmadıklarını anlayacağım.
Tekvin 11: 5 RAB insanların yaptığı kenti ve kuleyi görmek için aşağıya indi.
İşaya 61:10 RAB'de büyük sevinç bulacağım,
Tanrım'la yüreğim coşacak.
Çünkü çelenkle süslenmiş güvey gibi,
Takılarını kuşanmış gelin gibi,
Bana kurtuluş giysisini giydirdi,
Beni doğruluk kaftanıyla örttü.
Mezmur 7:9 Sen ki akılları, gönülleri sınarsın.
Eyüp 5:17 "İşte, ne mutlu Tanrı'nın eğittiği insana!
Bu yüzden Her Şeye Gücü Yeten'in yola getirişini küçümseme.
Tekvin 21:1 RAB verdiği söz uyarınca Sara'ya iyilik yaptı ve sözünü yerine getirdi.
Çıkış 3: 18 "İsrail ileri gelenleri seni dinleyecekler. Sonra birlikte Mısır Kralı'na gidip, 'İbraniler'in Tanrısı Yahve bizimle görüştü' diyeceksiniz, 'Şimdi izin ver, Tanrımız Yahve'ye kurban kesmek için çölde üç gün yol alalım.'
Yuhanna 15: 2 Bende olup meyve vermeyen her çubuğu kesip atar, her meyve vereni de daha çok versin diye budayıp temizler.
İşaya 49:15 Ama RAB, "Kadın emzikteki çocuğunu unutabilir mi?" diyor, "Rahminden çıkan çocuktan sevecenliği esirger mi? Kadın unutabilir, Ama ben seni asla unutmam.
İşaya 49:16 Bak, adını avuçlarıma kazıdım,
Duvarlarını gözlüyorum sürekli.
Tesniye 32:39 Artık anlayın ki, Ben, evet Ben O'yum,
Benden başka tanrı yoktur!
Öldüren de, yaşatan da,
Yaralayan da, iyileştiren de Benim.
Kimse elimden kurtaramaz.
I.Samuel 1: 11 ...: "Ey Her Şeye Egemen RAB, cariyenin kaygısına gerçekten bakıp beni anımsar,[24] cariyeni unutmayıp bana bir erkek çocuk verirsen, yaşamı boyunca onu sana adayacağım.
Hakimler 6:13 Gidyon, "Ey Efendim, eğer RAB bizimleyse bütün bunlar neden başımıza geldi?" diye karşılık verdi, "Atalarımız RAB'bin bizi Mısır'dan çıkardığını söylemediler mi? Bize anlattıkları RAB'bin bütün o harikaları nerede? RAB bizi terk etti, Midyanlılar'ın eline teslim etti.
İşaya 11: